Kuvomerezedwa chifukwa chochititsa kuti kuchepa kwakukulu mu matenda owopsa monga chikuku ndi polio, katemera akufotokozedwa kuti ndi chimodzi mwa zinthu zabwino kwambiri zomwe zimachitika m'moyo uno. Koma kodi amagwira ntchito bwanji? Kodi kuwombera kosavuta kungatiteteze bwanji kuti tisadwale?
Katemera umaphunzitsa chitetezo cha thupi lanu kuti adziwe ndikulimbana ndi matenda ena. Ndizofanana ndi kukonzekera asilikali anu nkhondo isanayambe.
Inu mumakonzekera asilikali anu ndi kuwaphunzitsa kuti azindikire ndikuchotsa mdaniyo asanayambe kuwona nkhondo. Zimamveka zosavuta, koma ndizovuta kwambiri komanso zowonongeka ndi chitetezo cha thupi.
Chitetezo cha Immune
Kuti mudziwe mmene katemera amagwirira ntchito, ndibwino kutengapo mbali ndikuyang'ana chitetezo cha thupi la munthu . Pamene majeremusi monga mavairasi ndi mabakiteriya alowa mkati mwa matupi athu, amapitirirabe. Osatsekezedwa, amatha kuchulukana ndi kufalikira, nthawi zambiri zimatipangitsa ife kudwala.
Thupi la munthu liri ndi mizere yambiri ya chitetezo kuti iteteze yokha ku matenda ndikulimbana ndi matenda . Ziwalo zina za chitetezo cha chitetezo cha mthupi zimateteza kapena kukantha chirichonse chomwe sichimalinso gawo la thupi la munthu, pamene zina zimakhala zovuta kwambiri. Khungu lathu, mwachitsanzo, ndilo njira yoyamba yotetezera tizilombo toyambitsa matenda. Ndi, makamaka, zida zathupi, kudzipatulira kusunga majeremusi kuti tisalowe mkati.
Kudulidwa kapena kukwapula kungachepetse zida zimenezo, kulola owononga kuti apeze njira, ndipo kutseguka kwachibadwa-monga mphuno zathu kapena pakamwa-kungakhale njira, nayonso. Mankhwala monga saliva m'makamwa kapena m'mimba m'mimba amatha kuphwanya kapena kupha mabakiteriya, ndipo malungo ndi njira ya thupi yotembenuzira kutentha mu chipinda pofuna kuyesa kapena kufooketsa othawa omwe amangokhala m'malo ozizira.
Pamene kachilombo kamapezeka, thupi limayamba kupanga mitundu yosiyanasiyana ya maselo oyera. Maselo amenewa amachita monga asilikali, akukonza zida za wozunzira mwa kufunafuna zidule zomwe zimadziwika ngati antigen .
Antigens
An antigen ndi chidutswa kapena pulojekiti ya mapuloteni onga tizilombo toyambitsa matenda omwe amapezeka pamwamba pa kachilombo, mwachitsanzo-kuti chitetezo cha mthupi chimawoneka ngati chikuchitika. Maselo oyera ndi ma antibodies amawotcha maantijeni ena enieni ndi kutsekemera, akuyambitsa chiwembu chotsitsa tizilombo toyambitsa matenda ndi kuwasiya kuti asawonjezere. Nkhondo ikagonjetsedwa, ndipo matendawa atha, maselo athu a chitetezo cha mthupi amakumbukira zomwe tingawone ngati atayanjananso ndi tizilombo toyambitsa matenda. Kudziwa kuti ma antigen amadziwika ndi chiyani ndikuwathandiza kuti apange katemera wothandiza.
Katemera
Katemera amachita zambiri ngati matenda otchire. Ndipotu, ku chitetezo cha thupi lathu, amawoneka chimodzimodzi. Katemera amapangidwa ndi antigens omwe ali ofanana ndi ma antigen omwe amawoneka pa tizilombo toyambitsa matenda. Pamene majeremusi oteteza katemerawa alowa mu thupi, amachokera ku mtundu womwewo wa malamulo kuti apange mtundu womwewo wa maselo oyera a magazi ndi ma antibodies omwe amayenera kufufuza ndi kuwononga wowononga.
Thupi limakumbukira zomwe muyenera kuyang'anitsitsa, kotero ilo likhoza kusonkhanitsa mofulumira kwambiri ngati ilo likubwera konse kwa wowononga kachiwiri. Mosiyana ndi matenda opatsirana, katemera sadzayesa kukudwalitsani. Amapereka ubwino wa matenda-kutanthauza, chitetezo chokwanira-koma ali ndi chiopsezo chochepa, ndipo ndicho chifukwa cha momwe apangidwira.
Mitundu ya katemera
Onse amagwiritsira ntchito ma antigen kuti athandize kuteteza mthupi, koma osati katemera onse amapangidwa mofanana. Ndi mitundu yanji yomwe imakhala ndi mitundu yosiyana siyana, malingana ndi mtundu wa katemera ndi matenda omwe amatanthauza kuteteza.
- Katemera, Attenuated Vaccinated : Katemerawa amagwiritsa ntchito kachilombo ka HIV kamene kamakhala "kowonongeka," kapena kufooketsedwa, m'njira yomwe imapangitsa kuti anthu asakhale ndi vuto kwa anthu omwe ali ndi ma chitetezo oteteza thupi. Chifukwa chakuti ali ndi moyo, amatha kufalitsa ndi kufalikira mthupi lonse monga ngati tizilombo toyambitsa matenda. Ichi ndi chinthu choyandikira kwambiri ku matenda a chirengedwe, choncho chimakhala chothandiza kwambiri pakupangitsa mphamvu yowonongeka ya chitetezo cha mthupi. Izi zikunenedwa, anthu omwe ali ndi mphamvu zotetezera chitetezo cha mthupi-monga operekera odwala kapena omwe akudwala matenda a khansa -sangapeze katemera wa mtundu uwu chifukwa ngakhale atalefuka, thupi silingathe kulimbana nawo. Zitsanzo zimaphatikizapo MMR (chimfine, makutu, ndi rubella) ndi katemera wa varicella (kapena "nkhukupox").
- Katemera wosatetezedwa : Mofanana ndi katemera, ma katemera omwe sagwiritsidwe ntchito amagwiritsa ntchito tizilombo totere, komabe iwo sali amoyo. Iwo saloledwa-kapena "kuphedwa" -mu labu. Chifukwa chakuti sangathe kufotokoza ndi kufalitsa thupi lonse, nthawi zambiri amafunika kuti apeze chitetezo chofanana chomwe chimayambitsidwa ndi katemera wamoyo, ndipo nthawi zina zimathandiza kuti thupi lanu likhale lotetezeka. Zitsanzo ndi katemera wa poliyo komanso katemera woteteza matenda a chimfine.
- Katemera wa m'magulu : Kugwiritsira ntchito katemera kumagwiritsa ntchito kokha ma antigen, monga kachilombo kapenanso mapuloteni, kuti athandizidwe ndi chitetezo cha mthupi. Chifukwa chakuti sagwiritsa ntchito tizilombo toyambitsa matenda kapena mabakiteriya, zotsatira zake sizodziwika ngati za katemera kapena zowonongeka, koma maulendo angapo amayenera kukhala othandiza. Zitsanzo zikuphatikizapo pertussis (kapena "chifuwa cha chifuwa") cha katemera wa DTaP ndi Tdap .
- Katemera wa Conjugate: Katemerawa amapangidwa kuti ateteze gulu la mabakiteriya omwe ali ndi chovala cha shuga chozungulira iwo. Pa chiwopsezo chamtchire, chingwechi chimaphimba ma antigen kuchokera ku chitetezo chathu cha mthupi, choncho katemera wa conjugate amamanga ma antitigeni kuti aphimbe kuti chitetezo cha thupi chidziwe chomwe chiyenera kuyang'ana ndipo ndi bwino kufufuza ndi kuwononga mabakiteriya ngati ali ndi matenda. Zitsanzozi ndi monga katemera wa meningococcal conjugate, omwe angateteze motsutsana ndi mabakiteriya omwe angayambitse matenda a meningitis .
- Katemera wa katemera: Nthawi zina si bactriyo kapena kachilombo komwe mumayenera kutetezedwa, koma m'malo mwa poizoni omwe tizilombo toyambitsa matenda timapanga pamene chiri mkati mwa thupi. Mitundu ya katemera imeneyi imagwiritsa ntchito poizoni wotchedwa toxoid-kuthandiza thupi kudziŵa kuzindikira ndi kulimbana ndi poizoni izi zisanathe kuvulaza. Zitsanzo zimaphatikizapo chigawo cha tetanasi cha katemera wa DTaP ndi Tdap .
Njira zothandizira
Katemera walinganizidwa kuti aziperekedwa m'njira zenizeni zowonjezera kuti zitsimikizire kuti zitha kukhala zogwira mtima komanso kuti zichepetse. Katemera wina, mwachitsanzo, amayenera kupakidwa mu minofu pamtunda wa digirii 90, pamene ena amaperekedwa pa digiri ya 45 digiri ya mafuta pakati pa minofu pakhungu. Kwa achikulire, izi zikutanthawuza kulandira kuwombera m'manja, pamene ana nthawi zambiri amatenga jekeseni m'matumbo awo. Katemera wina sali woyenera kuti adzalandire konse; M'malo mwake, ayenera kuperekedwa kudzera m'mphuno kapena pamlomo, ndi zina zotero.
Kodi, ndi, komanso kumene katemera amathandizira, zimatsimikiziridwa ndi kufufuza kwakukulu, zochitika, ndi zoopsa zapadera. Katemera oletsa kutsekula m'mimba, monga rotavirus, angaperekedwe pamlomo, mwachitsanzo, kuti athe kufanana kwambiri ndi matenda a chirengedwe. Katemera woperekedwa molakwika angawachititse kuti asakhale ogwira ntchito bwino kapena mwinanso kuwombera zotsatira zosafunikira.
Komabe, ziyenera kudziwika kuti palibe katemera yemwe amaperekedwa molakwika-mwachitsanzo, mwachindunji m'magazi.
Kuyezetsa Katemera
Ngakhale kuti timagwiritsa ntchito katemera m'mabuku kapena mazinthu omwe timamva kuchokera kwa abwenzi, katemera ndi otetezeka kwambiri komanso otetezeka poteteza matenda. Pakati pa chitukuko, pali odwala ambiri omwe amayenera kupatsidwa katemera asanapite kuchipatala kapena ku pharmacy. Asanapatsidwa chilolezo ndi Administration and Food Administration ku United States, opanga ayenera kutsimikizira kuti katemerawa ndi othandiza komanso otetezeka mwa anthu. Izi zimatenga zaka zambiri ndipo zimatanthauza kuyesedwa koyambirira mwa zikwi zambiri za odzipereka. Ngakhalenso katemera atavomerezedwa, akupitiriza kuyang'aniridwa kuti athandizidwe ndi ochita kafukufuku.
Pambuyo pa katemerayo, mwachindunji amafufuzidwa ndi Komiti Yolangizira Zopangira Katemera - omwe amapereka chithandizo chachipatala ndi akatswiri azachipatala - kuti adziwe ngati kuli koyenera kupereka chithandizo kuti katemera aperekedwe. Malangizowa amasinthidwa chaka ndi chaka ndipo amaganizira zambiri zokhudza deta, kuphatikizapo momwe katemera watetezera. Ngati panthawi iliyonse phindu la katemera likuposa liwopsezo, gululi limatulutsa malingaliro ake, ndipo katemerawo amachoka pamsika. Mwamwayi, izi ndizosawerengeka.
Njirayi ndi yovuta kwambiri. Chifukwa chakuti mosiyana ndi mankhwala ambiri, katemera siwomwe amapangidwa kuti athe kuchiritsa munthu amene akudwala kale. Iwo apangidwa kuti ateteze thanzi lanu poteteza matenda poyamba. Chotsatira chake, katemera amatengedwera ku chitetezo chapamwamba kuposa mankhwala ena ambiri pamsika, kuphatikizapo zakudya zowonjezera.
Ng'ombe Yopanda Chitetezo
Katemera akhoza kukhala ntchito yaumwini, koma phindu lake-ndipo pomalizira pake, kupambana kwake ndi kwamba. Ambiri omwe amapezeka katemera m'madera omwe amapatsidwa, ndi anthu ocheperako omwe amawoneka ndi matendawa ndikufalitsa matendawa. Magulu ambiri amafuna anthu kuti apulumuke. Koma ngati anthu okwanira m'deralo ali katemera, majeremusi awo alibe malo oti apite, ndipo motero amafa. Izi ndi momwe ife, monga mtundu, timathetsera nthomba -osati chifukwa chokhala osakwatira omwe amatemera katemera, koma poonetsetsa kuti anthu onse ali ndi kachilomboka .
Anthu ena samakhala-kapena sangathe kupanga chitetezo cha mthupi ngakhale atalandira katemera. Ena ali aang'ono kwambiri kapena amadwala kwambiri kuti asatenge katemera pamalo oyamba. Anthuwa sangathe kudziteteza okha ku matenda ena, koma sizikutanthauza kuti katemera sangathe kuwatchinga. Poonetsetsa kuti aliyense yemwe angathe katemera bwinobwino amatenga katemera, anthu amatha kukhala ndi vuto loletsa matenda omwe amawateteza.
Kusokoneza Mavuto
Ngakhale munthu atemera katemera, sizikutanthauza kuti ali ndi chitetezo chamthupi kapena chitetezedwe mwakuchitika pakutha. Ngakhale kuti ena amafika pafupi kwambiri, sikuti katemera onse ndi ofunika kwambiri. Ndicho chifukwa mankhwala sali kukula kamodzi kokwanira.
Katemera amathandiza thupi kuti lizikhala ndi maselo oyera a magazi ndi ma antibodies, koma sizikutanthauza kuti chitetezo cha moyo wonse chikhale chitetezo. Zitetezozi zingathe kutha kapena kuchepa nthawi yambiri popanda kuthandizidwa ndi mlingo wolimbikitsira. Komabe, uthenga wabwino ndi chifukwa chakuti asilikali ali kale, ngati mukudwala matenda omwe mwatemera katemera wanu, matenda anu angakhale achidule komanso ochepa kwambiri kusiyana ndi ngati simunapitsidwe katemera konse.
> Zotsatira:
> Zolinga za Kuletsa ndi Kuteteza Matenda. Epidemiology ndi Kupewa Matenda Omwe Angapewe Katemera . Hamborsky J, Kroger A, Wolfe S, eds. 13th ed. Washington DC Public Health Foundation, 2015.
> Zolinga za Kuletsa ndi Kuteteza Matenda. Kuyezetsa katemera ndi kuvomereza.
> Zolinga za Kuletsa ndi Kuteteza Matenda. Kumvetsetsa momwe katemera amagwirira ntchito .
> Mbiri ya katemera. Ng'ombe Yopanda Chitetezo. The College of Physicians of Philadelphia.
> Katemera.gov. Mitundu ya katemera. Dipatimenti ya Zaumoyo ya Ukhondo ku United States.